Best Hastalığı Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Tedavi Yöntemleri

Best hastalığı, çocukluk ya da ergenlik döneminde ortaya çıkabilen, genetik geçişli ve maküla bölgesini etkileyen kalıtsal bir retina hastalığıdır. Tıpta Best vitelliform distrofi ya da Best makula distrofisi olarak da adlandırdığımız bu durum, merkezi görmeden sorumlu sarı nokta (makula) bölgesinde lipofuscin birikimi ile ilişkilidir. Hastalık erken evrelerde uzun süre belirti vermeden seyredebilmektedir. Hastalığın ilerleyen dönemlerinde ise merkezi görmede azalma, eğri görme ve detay seçme güçlüğü gibi yakınmalar ortaya çıkabilmektedir.

Best Hastalığı Nedir?

Best hastalığı, çoğunlukla BEST1 genindeki mutasyonlara bağlı gelişen ve genellikle otozomal dominant geçiş gösteren bir maküler distrofidir. Bu nedenle aile öyküsü birçok hastada dikkat çekicidir. Hastalık esas olarak retina pigment epiteli (RPE) ve maküla bölgesini etkiler. Maküla; okuma, yüz tanıma, ince ayrıntıları seçme ve renkli görme gibi merkezi görme işlevlerinde önemli rol oynar. Bu bölgede gelişen yapısal değişiklikler zaman içinde görme kalitesini bozabilir.

Best hastalığında göz dibi muayenesinde sıklıkla tipik vitelliform lezyon görülür. Bu lezyon genellikle yumurta sarısını andıran sarımsı, yuvarlak ve hafif kabarık bir görünüm oluşturur. Bu nedenle hastalık klasik olarak “sahanda yumurta” görünümü ile tarif edilir. Lezyon her iki gözde de izlenebilir; ancak tutulum derecesi iki göz arasında her zaman aynı olmayabilir. Bazı hastalarda klinik görünüm belirgin olsa da görme keskinliği uzun süre iyi düzeyde kalabilir.

Best Hastalığı Evreleri

Best hastalığı farklı evrelerde farklı klinik bulgularla izlenebilir. Hastalığın seyri genel olarak şu şekilde değerlendirilir:

• Normal fovea evresi: Göz dibi görünümü normal olabilir. Buna rağmen elektrookülografi gibi testlerde bozulma saptanabilir. Bu dönemde görme çoğu zaman korunmuştur.
• Previtelliform evre: Hastalığın erken dönemlerinden biridir. Fundus görünümü belirgin olmayabilir ya da çok hafif değişiklikler görülebilir. Hastalarda genellikle belirgin görme kaybı yoktur.
• Vitelliform evre: Hastalığın en tipik dönemidir. Maküla bölgesinde yumurta sarısını andıran sarı, yuvarlak bir lezyon görülür. Bu evrede görme genellikle normal ya da hafif azalmış olabilir.
• Psödohipopiyon evresi: Lezyon içindeki sarı materyal yer değiştirerek tabakalaşmış bir görünüm oluşturur. Bu görüntü hipopiyona benzediği için bu evre bu şekilde adlandırılır.
• Vitellirüptif evre (çırpılmış yumurta evresi): Birikmiş materyal parçalanmaya başlar ve makülada düzensiz bir görünüm ortaya çıkar. Bu aşamada merkezi görmede azalma daha belirgin hale gelebilir.
• Korioretinal atrofi evresi: Hastalığın ileri dönemidir. Maküla bölgesinde retina pigment epiteli ve çevre dokularda atrofi gelişebilir. Bu evrede görme kaybı daha kalıcı ve daha belirgin olabilir.

Best Hastalığı Belirtileri

Best hastalığının belirtileri, hastalığın evresine, tutulum şiddetine ve iki gözün ne ölçüde etkilendiğine göre değişir. Erken dönemde hasta fark edilir bir şikâyet yaşamayabilir. Özellikle çocukluk çağında rutin muayene sırasında tesadüfen saptanması mümkündür. Hastalık ilerledikçe merkezi görmede bulanıklık ön plana çıkabilir. Okuma sırasında harfleri seçmede zorlanma, ince ayrıntıları fark edememe ve yüzleri net görememe gibi yakınmalar gelişebilir.

Bir başka önemli belirti metamorfopsi, yani düz çizgilerin eğri ya da dalgalı görülmesidir. Bunun yanında merkezi skotom olarak tanımlanan, görmenin tam ortasında bulanık ya da boş bir alan hissi oluşabilir. Bazı hastalarda renkleri ayırt etmede güçlük, kontrast duyarlılığında azalma ve parlak ışığa hassasiyet de görülebilir. Bununla birlikte hastalık her zaman ağır seyretmez. Bazı bireylerde uzun yıllar boyunca kullanışlı bir merkezi görme korunabilir ve iki göz arasında belirgin asimetri bulunabilir.

Best Hastalığı Nedenleri

Best hastalığının temel nedeni, BEST1 genindeki otozomal dominant (baskın genle aktarılan) mutasyonlardır. Bu gen, retina pigment epitelinde görev yapan bestrofin-1 adlı proteinin üretiminden sorumludur. Bu proteindeki işlev bozukluğu, RPE düzeyinde hücresel dengeyi etkileyerek lipofuscin benzeri materyalin birikimine zemin hazırlar. Zaman içinde bu anormal birikim maküla yapısını bozar ve görme fonksiyonlarını etkiler.

Hastalığın kalıtım şekli çoğunlukla otozomal dominanttır. Yani anne ya da babadan birinde hastalığa neden olan gen değişikliği varsa, çocuğa geçme ihtimali yaklaşık %50 olabilir. Bu nedenle aile öyküsü tanıda önemli bir ipucu sağlar. Bununla birlikte aynı aile içinde bile hastalığın şiddeti, başlangıç yaşı ve klinik görünümü farklılık gösterebilir. Otozomal dominant geçişli Best hastalığının toplumda görülme sıklığı çalışmalarda 1/10000-67000 oranında yani 10000 kişi de 1 ile 67000 kişide 1 arasındaki çok geniş bir aralıkta bildirilmiştir.

Hastalığın çok daha nadir görülen formu ise BEST1 genindeki otozomal resesif (çekinik genle aktarılan) mutasyonlar sonucu oluşan otozomal resesif bestrofinopatidir (ARB). Bu hastalığın oluşması için her iki ebeveynin de taşıyıcı olması gerekir. Fakat anne ve baba taşıyıcı oldukları için hastalık belirtileri göstermezler. Otozomal resesif bestrofinopati gibi çekinik genle aktarılan hastalıklar akraba evlilikleri sonrası daha sık görülür. Otozomal resesif bestrofinopatinin toplumda görülme sıklığının ise her 1 milyon kişi de 1 gibi çok düşük bir oranda olduğu tahmin edilmektedir. Ayrıca bu hastalığın belirtileri santral seröz retinopati (SSR, SSKR) hastalığı gibi başka retina hastalıklarıyla karıştırılabildiği için bazı hastaların tanı alamadıkları veya yanlış aldıkları düşünülmektedir.

SSR hastalığı hakkında daha fazla bilgi için “Santral Seröz Retinopati Belirtileri Nelerdir? SSR Tedavisi Nasıl Yapılır?” yazıma göz atabilirsiniz.

Best Hastalığı Tanısı Nasıl Konur?

Best hastalığının tanısında ayrıntılı retina muayenesi büyük önem taşır. Göz dibi incelemesinde maküla bölgesindeki tipik vitelliform lezyonlar tanıyı düşündürür. Ancak tanının netleştirilmesi ve hastalığın evresinin belirlenmesi için görüntüleme ve elektrofizyolojik testlerden yararlanılır. Optik koherens tomografi (OCT), retina katmanlarını ayrıntılı şekilde göstererek RPE altındaki vitelliform materyali, subretinal sıvıyı ve ileri evrelerdeki atrofik değişimleri ortaya koyabilir.

Optik kohens tomografi hakkında daha fazla bilgiyi “Optik Koherens Tomografi (OCT) Nedir? Göz Tomografisi Nasıl Çekilir?” yazımda bulabilirsiniz.

Elektrookülografi (EOG), Best hastalığında en karakteristik testlerden biridir ve özellikle erken evrelerde tanıya önemli katkı sağlar. Buna karşılık elektroretinografi (ERG) birçok hastada normal olabilir. Fundus otofloresans incelemesi, vitelliform materyalin dağılımını değerlendirmede faydalıdır. Gerekli görülen olgularda flöresein anjiyografi ile eşlik eden koroid neovaskülarizasyonu ya da sızıntı araştırılabilir. Ayrıca genetik testler, BEST1 mutasyonunun gösterilmesi açısından tanıyı destekler ve aile danışmanlığı için değer taşır.

Fundus Floresein Anjiografi hakkında detaylı bilgi için “Göz Anjiyosu (Fundus Floresein Anjiografi, FFA) Nedir? Göz Anjiyosu Nasıl Yapılmaktadır?” yazımı inceleyebilirsiniz.

Best Hastalığı Tedavi Yöntemleri

Best hastalığında günümüzde hastalığı tamamen ortadan kaldıran kesin bir tedavi bulunmamaktadır. Ancak düzenli takip, komplikasyonların erken saptanması ve uygun destek yaklaşımları ile görme fonksiyonunun korunmasına katkı sağlanabilir.

Düzenli Takip ve Göz Muayenesi

Best hastalarında en önemli yaklaşım, düzenli retina kontrollerinin aksatılmamasıdır. Hastalığın evresi, görme düzeyi ve OCT bulguları zaman içinde değişebileceği için belirli aralıklarla muayene gerekir. Özellikle ani görme azalması, eğri görmede artış ya da merkezi lekelenme fark edilirse gecikmeden retina uzmanına başvurulmalıdır.

Düşük Görme Rehabilitasyonu

Merkezi görmesi azalan hastalarda büyüteçler, özel okuma yardımcıları, elektronik büyütücüler ve kontrast artırıcı cihazlar günlük yaşamı kolaylaştırabilir. Düşük görme rehabilitasyonu; okul çağındaki çocuklardan erişkin bireylere kadar birçok hastada işlevsel fayda sağlayabilir.

Koruyucu ve Destekleyici Yaklaşımlar

Göz sağlığını destekleyen genel önlemler de önemlidir. Dengeli beslenme, düzenli uyku, hekim önerisi varsa uygun vitamin desteği ve yoğun güneş ışığından korunma gibi yaklaşımlar destekleyici olabilir. Ancak vitamin ya da takviyelerin hastalığı kesin olarak durdurduğu söylenemez. Bu nedenle bu tür ürünlerin hekim önerisi olmadan kullanılmaması gerekir.

Koroid Neovaskülarizasyonu Gelişirse Uygulanan Tedaviler

Best hastalığının bazı ileri ya da komplike olgularında koroid neovaskülarizasyonu (KNV) gelişebilir. Bu durumda retina altında anormal damar oluşumu, sıvı birikimi ya da kanama görülebilir ve görme daha hızlı etkilenebilir. Böyle bir tabloda intravitreal anti-VEGF enjeksiyonları önemli tedavi seçeneklerinden biridir. Uygun hastalarda lazer fotokoagülasyon ya da fotodinamik tedavi gibi yöntemlerden de yararlanılabilir. Hangi yaklaşımın uygun olduğu, lezyonun yerine ve yapısına göre retina uzmanı tarafından belirlenir. Fakat bu tedavileri sadece KNV’yi tedavi etmek için kullanılır, BEST hastalığına bağlı görme kaybı üzerine etkileri yoktur.

Fotodinamik tedavi konusunda daha fazla bilgi almak isterseniz “Fotodinamik Tedavi (PDT) Nedir? Fotodinamik Tedavi Nasıl Uygulanmaktadır?” yazıma göz atabilirsiniz.

Genetik Tedavi ve Yeni Araştırmalar

Best hastalığıyla ilgili gen ve hücre temelli tedaviler üzerine araştırmalar devam etmektedir. Bu alan umut verici olmakla birlikte, halen rutin klinik kullanımda yerleşmiş kesin bir gen tedavisi bulunmamaktadır. Bu nedenle doğru tanı konulması ve hastaların güncel çalışmalar açısından uygun şekilde değerlendirilmesi önemlidir.

Best Hastalığı Konusunda Referans Olarak Gösterilen Bilimsel Çalışmam

Spektral-domain optik koherens tomografide subretinal pigment epitel altında hiperreflektif lezyon olarak ortaya çıkan Best hastalığı: Multimodal görüntüleme bulguları (Başlık İngilizce aslından Türkçeye çevrilmiştir doi: 10.1177/11206721211055961)

Bu çalışmada, Best disease (Best hastalığı) olan gözlerde, ileri bir görüntüleme yöntemi olan optical coherence tomography (OCT) ile görülen özel bir bulgu incelenmiştir. Araştırmada, hastalığın bazı olgularda retina pigment epitelinin altında parlak (hiperreflektif) bir lezyon şeklinde ortaya çıkabildiği gösterilmiştir. Farklı görüntüleme yöntemlerinin birlikte kullanılmasıyla bu bulgunun diğer hastalıklarla karışabileceği, ancak doğru analizle ayırt edilebileceği vurgulanmıştır. Bu sayede hastalığın daha doğru tanınması ve takibi mümkün olabilir.

Sık Sorulan Sorular (SSS)

Best hastalığı tamamen körlük yapar mı?

BEST hastalığı tam körlük yapmaz. Her hastada aynı seyir görülmez. Bazı kişilerde merkezi görme belirgin şekilde azalabilir; ancak birçok hastada çevresel görme korunur. Ayrıca daha az etkilenen gözde uzun süre işlevsel görme devam edebilir.

Best hastalığı hangi yaşlarda ortaya çıkar?

Çoğu zaman çocukluk veya ergenlik döneminde fark edilir. Bununla birlikte bazı hastalarda tanı daha ileri yaşlarda da konabilir.

Best hastalığı kalıtsal mıdır?

Evet. En sık otozomal dominant geçiş gösterir. Aile bireylerinde benzer retina hastalığı öyküsü bulunabilir.

Best hastalığında hangi testler yapılır?

Göz dibi muayenesi, OCT, EOG, fundus otofloresans, flöresein anjiyografi ve genetik testler tanıda ya da takipte kullanılabilir.

Best hastalığının kesin tedavisi var mı?

Günümüzde hastalığı tamamen ortadan kaldıran kesin bir tedavi yoktur. Ancak düzenli takip, düşük görme desteği ve komplikasyon gelişirse uygun retina tedavileri ile hastalık yönetilebilir.

Best hastalığında her iki göz aynı derecede etkilenir mi?

Hayır. Hastalık genellikle iki gözü de etkileyebilir; ancak çoğu hastada tutulum simetrik değildir. Bir göz diğerine göre daha iyi görmeyi uzun süre koruyabilir.